و در عهد خلافت الحكم المستنصر شهر قرطبه بزرگترين دانشگاه اسلامى گرديد و در همين ايام در كتابخانه اين شهر - چنان كه گفته‌اند - چهار صد هزار جلد كتاب موجود بوده است ، و از نتايج اين جنبش فرهنگى يكى اين بود كه بسيارى از تأليفات دانشمندان مشرق‌زمين در كشور اندلس انتشار يافت . و از جمله دلائلى كه آثار علمى مشرق‌زمين خيلى زود در سرزمين اندلس انتشار يافته يكى اين است كه : اندلسيها تا زمان فرمانروائى عبد الرحمن الناصر ( يعنى در سال 337 ه ) كتاب الحشائش ديسقوريدس 1 را بترجمهء اصطفن بن بسيل و اصلاح حنين بن اسحاق ( متوفى بسال 260 ه ) مىشناخته‌اند ، و اين كتاب در آن ديار مشهور بوده است ، و ابن جلجل در مقدمهء كتاب خود : « تفسير اسماء الادوية المفردة » مىگويد : در همين سال ( سال 337 ه ) نسخهء اصل يونانى كتاب الحشائش باندلس رسيده است ( ابن ابى اصيبعه ج - 1 - ص 46 - 48 ) ، و اگر در نظر بگيريم كه حنين در سال 260 ه بدرود زندگانى گفته ، و عبد الرحمن الناصر در سال 300 ه بر تخت فرمانروائى اندلس نشسته است ، به اين نتيجه مىرسيم كه : كتاب الحشائش ديسقوريدس دو يا سه سال پيش از عهد خلافت الناصر و يا در عهد او وارد اندلس گرديده است ، زيرا از سخنان ابن جلجل چنين فهميده مىشود كه اين كتاب تا سال 337 ه ( يعنى سالى كه نسخهء اصل يونانى آن را از طرف پادشاه قسطنطينيه براى خليفه الناصر هديه آوردند ) در اندلس معروف بوده است . ابن جلجل در ( آغاز - گروه نهم ) از اين كتاب مىگويد : در كشور اندلس تا زمان امير عبد الرحمن بن الحكم ( 207 - 238 ه ) جز چند تن پزشك مسيحى اطباى ديگرى نبوده است ، و مرجع اين پزشكان نصرانى در تعليم علم طب كتابى بوده كه از كتب نصارى ترجمه شده بنام : « الابريسم » بمعنى : « المجموع » يا « الجامع » به گمان من كتاب « الفصول » ابقراط بوده و معادل لاتينى آن : ( Aphorismi ) است كه با لهجهء عربى افوريسم گفته مىشود . اين نكته مىرساند كه اين كتاب نخست در مشرق از يونانى به عربى ترجمه گرديده ، زيرا كلمهء : « الفصول » درست ترجمه عربى نام اصلى يونانى آن مىباشد ، و سپس در اندلس از زبان يونانى به زبان لاتينى ترجمه شده و نزد